126 Alevi aşiretinden ve 12 Alevi Ocağından oluşan, 3 Dilli, Dersim-Kırmanc-Alevi Çoğrafyasında; 1938 Alevi soykırımına kadar; %70 Kırmancki/Zazaca, %20 Kırdaski/Kürtçe, ve %10 Türkçe konuşurlardı.
Dersim-Eyaleti: Doğu Sivas, Erzincan, Batı Erzurum, Tunceli, Kuzey Bingöl, Varto, Kuzey Elazığ, Kısmen Malatya, Gümüşhane ve Bayburt bölgesine dayanır.
Hozat, Çemişkezek, Çarsancak (Peri), Mazgirt, Nazımiye, Ovacık, Pülümür, Erzincan, Eğin, Kemah, Tercan, Çayırlı, Kuzey-Bingöl, Bingöl’ün Kığı, Adaklı, Karlıova, Hınıs, Tekman Varto, Çat, Sarız, Göle, Selim, Kelkit, Sivas Koçgiri, Adıyaman’ın bir bölümü, Harput, Arguvan, Kürecik, Elbistan, Pazarcık, Karakoçan, Dersim’de 126 Alevi aşiretin dâhilindeydi.
Dersim; Osmanlıdan bağımsız, özerk bir yapısı vardı. Kırmanc-Alevi-Çoğrafyasıdır.
Bugün 3 Dilli Dersim- Kırmanç ve Zaza adlarının arka planında yüzyıllara dayanan inançsal-dinsel, kültürel, tarihi farklılıklar yatmaktadır.
Kırmanc'ı Alevi anlamında kullanır. Ne Kürt, ne Türk, ne de Zaza anlamında kullanmaz.
Aleviler için Türk, Kürt, Arap diye bir şey yoktur. Alevi Alevidir. Şimdi ki kuşak pek bilmez kendi atalarının öz tanım ve bakışlarını.
Dersim’e neden “ Harde Dewres “ denmiştir?
Çünkü Dersim, Ehli Beyt soyunun ve Ehlibeyt aşıklarının yurdu olduğu için, Derviş Toprakları olmuştur.
Dersim'de "Kırmanc, Alevi-Kızılbaş" anlamına gelir. Yani başka bir deyişle Dersimliler anadili ne olursa olsun 3 dilli Alevilere "Kırmanco Ma, Ma Kırmancme, " tanımını yapar.
Dersim tarihsel olarak bir Alevi yurdudur.
Ehlibeyt yanlısı oldukları için defalarca Osmanlı ve işbirlikçileri Nakşibendi Şafi Kürtler tarafından katliama maruz kalmış ancak hiç bir zaman teslim olmamış otonom yapısını TC nin ilk dönemlerine kadar sürdürmüştür.
Etnik olarak Kürt değil,
3 Dilli Kırmanc-Alevi’dirler.
Sonuç olarak Dersimliler bu komşu halklar ile Kirdaşki (Kürtçenin lehçesi) ve Dersimce (Zazaca) konustukları halde bu halklar ile kendilerini "inanç" temelinde ayırmak ve ayrı tutmak için, açık ve net bir şekilde Sunni Türkler de dahil olmak üzere şu tanımlamaları kullanmışlardır:
Başkaları için;
Zaza: Zazaê (Paloy) gibi. Şafi-Hanefi Mezhebinden olanlar, Zaza anlamına gelir.
Khurr/ Gurr: Şafii Kürt anlamına gelir
Tırk: Sünni Türk anlamına gelir
3 Dilli Dersim-Kırmanc-Aleviler; kendileri için şu tanım ve terimlerini kullanmışlardır.
Kırdaşki/Kürtçe,
Kırmancki/Zazaca,
Zonê Ma,
Dımıli,
Dersimce,
Kırmance Ma,
Zonê Ma Zonê Xızıriyo!
İtıqatê Ma,
Tarıxê Ma,
Kulturê Ma,
Mıllete Ma,
Eleviye Ma,
Hometa Ma,
Hardê Ma,
Welatê Ma,”
Ma (Biz), Marao (Bizden) gibi kelimelere sarılarak varlığını, yarı özerk yapısını, beş yüzyıl direnerek korudu.
Dersim halk olarak "Dımili Halkıdır." Ma Kırmancimê" derken, Alevi olduğunu vurgular.
Kırmanc'ın manası Alevi olmaktır.
Dersim'e kimlik dayatmanın en başarılı ve seçilen yol, Dersimlilerin kendine özgü tanımlarıyla, hafızasıyla oynanarak kimlik dayatılıyor.
Kirmancki konusan Dersimlilerin kendi kimlikleri hakkındaki belirmeleri şunlardır:
Kendilerine: Kırmanc
Dillerine: Kırmancki
Ülkelerine : Kırmanciye
İnanclarına: Raa Heqi derler.
08.07.2018
Saygılarımla…
ELİ-OLİ-Ali Bulut